Eenvoudig gesteld: een werknemer oefent zijn beroep uit in het kader van een arbeidsovereenkomst, in naam en voor rekening van een werkgever. Een zelfstandige werkt daarentegen autonoom, al dan niet voor een opdrachtgever waarmee hij niet door een arbeidsovereenkomst of een statuut verbonden is.

De aard van de arbeidsrelatie (hoe men zich verhoudt ten opzichte van de opdrachtgever) is bepalend: wie werkt onder gezag (of in een band van ondergeschiktheid) is werknemer, wie niet onder gezag werkt, is een zelfstandige.

Omdat gezag nogal een "rekbaar" begrip is, is het onderscheid in de praktijk niet altijd zo duidelijk. Bij betwistingen over de keuze van sociaal statuut durven de uitspraken op de rechtbanken weleens te verschillen.